Straatfotografie wordt vaak geromantiseerd als de puurste vorm van beeldmaken. Het vangen van het onbewaakte moment, de rauwe werkelijkheid van de stad. Artistiek gezien is dat prachtig. Zakelijk gezien is het een risicovolle onderneming als je de regels niet kent.
Sinds de invoering van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) heerst er paniek en onduidelijkheid. Mag je nog wel een camera richten op een vreemde? En belangrijker: mag je dat beeld verkopen of publiceren?
Het antwoord is ja, maar de voorwaarden zijn strikt. Wie denkt dat de straat een vrijplaats is waar alles mag, komt bedrogen uit. Een juridische claim kan je jaaromzet in één klap verdampen. Je moet precies weten waar de grens ligt tussen artistieke vrijheid en inbreuk op privacy.
De AVG versus de artistieke vrijheid
Laten we beginnen met de harde feiten. Volgens de AVG is een gezicht een persoonsgegeven. Een foto waarop iemand herkenbaar in beeld is, is dus een verwerking van persoonsgegevens. In de basisregel zou dit betekenen dat je voor elke klik voorafgaande, expliciete toestemming nodig hebt. Dat zou straatfotografie en persfotografie onmogelijk maken.
Gelukkig heeft de wetgever dit voorzien. Er bestaat een uitzonderingspositie voor verwerkingen met een uitsluitend journalistiek of artistiek doeleinde. Dit is je reddingsboei. Als straatfotograaf beroep je je op de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van informatiegaring. Je mag in de openbare ruimte fotograferen zonder dat je aan iedereen een formulier hoeft voor te leggen. De straat is van iedereen en je hebt geen vergunning nodig om daar te lopen met een camera.
Maar let op: deze uitzondering is geen vrijbrief voor alles. Het betekent alleen dat de AVG je niet direct verbiedt om de foto te maken. Het probleem ontstaat vaak pas bij stap twee: het publiceren.
Portretrecht: Het redelijk belang
In Nederland is het portretrecht geregeld in de Auteurswet. Dit staat los van de AVG, maar ze werken in de praktijk samen. Het belangrijkste concept dat je moet begrijpen is het redelijk belang.
Als fotograaf heb je het auteursrecht op de foto. De geportretteerde heeft echter het recht om zich te verzetten tegen publicatie als hij of zij daar een redelijk belang bij heeft. Dit belang weegt vaak zwaarder dan jouw artistieke vrijheid.
We onderscheiden twee soorten belangen waar je als ondernemer rekening mee moet houden:
-
- Het Privacybelang
Dit is de meest voorkomende reden voor claims. Iemand wil niet dat een foto openbaar wordt gemaakt omdat de situatie schadelijk kan zijn voor zijn of haar reputatie. Denk aan iemand die net een erotische winkel uitloopt, iemand die zichtbaar dronken is, of twee mensen die een affaire hebben en zoenend op een bankje zitten.
Als jij zo’n foto publiceert, kan de geportretteerde stellen dat hij in zijn persoonlijke levenssfeer is aangetast. Een rechter zal in zo’n geval bijna altijd oordelen in het voordeel van de geportretteerde. Het maakt dan niet uit hoe mooi het licht viel of hoe perfect de compositie is. Je hebt iemands privacy geschonden voor je eigen gewin. Dat kost je geld.
-
- Het Commercieel Belang
Dit speelt vooral bij Bekende Nederlanders of mensen die geld verdienen met hun uiterlijk. Als jij een foto van een bekende acteur op straat maakt en deze vervolgens verkoopt aan een beeldbank voor commercieel gebruik (bijvoorbeeld in een reclamecampagne), dan lift je mee op hun populariteit. Zij hebben een verzilverbaar portret. Zonder financiële compensatie en toestemming mag je dit niet doen.
De context van de foto is bepalend
Of je in de problemen komt, hangt voor 90% af van de context. Een overzichtsfoto van de Kalverstraat op zaterdagmiddag, waar honderden mensen op staan die toevallig winkelen, is zelden een probleem. De mensen zijn hier figuranten in het straatbeeld. Ze zijn niet het hoofdonderwerp.
Het wordt riskant zodra je inzoomt. Als je met een 85mm of 135mm lens één specifiek individu isoleert uit de menigte, maak je een portret. Op dat moment wordt de privacy-inbreuk groter. De rechter zal altijd een belangenafweging maken: wat is het maatschappelijk belang van jouw foto versus het privacybelang van de persoon? Bij nieuwsfotografie wint het maatschappelijk belang vaak. Bij pure straatfotografie (kunst) ligt dat genuanceerder.
Openbare weg versus Semi-openbaar
Een veelgemaakte fout is de aanname dat elke plek waar publiek loopt, ook openbare weg is. Dit is onjuist. Treinstations, winkelcentra en parkeergarages zijn vaak privéterrein dat is opengesteld voor publiek. Hier gelden de huisregels van de eigenaar.
De NS heeft bijvoorbeeld strikte regels over fotograferen op stations. Je mag er fotograferen voor persoonlijk gebruik, maar zodra je met statieven en professionele apparatuur aan de slag gaat, word je gezien als een commerciële partij en heb je een vergunning nodig. Word je weggestuurd door een beveiliger op privéterrein? Ga niet in discussie. Juridisch sta je zwak en je riskeert een lokaalverbod.
Kinderen: De No-Go Zone
Als er één categorie is waar je extreem voorzichtig mee moet zijn, dan zijn het kinderen. Juridisch gezien gelden dezelfde regels als voor volwassenen, maar in de praktijk oordelen rechters veel strenger. De privacy van een minderjarige wordt zwaar beschermd.
Het publiceren van herkenbare foto s van kinderen zonder toestemming van de ouders is zakelijke zelfmoord. Zelfs als je juridisch misschien gelijk zou kunnen krijgen, is de reputatieschade voor je bedrijf enorm als boze ouders een campagne tegen je starten op social media. Ons advies: fotografeer kinderen onherkenbaar (op de rug, silhouet) of vraag altijd expliciet toestemming aan de ouders.
Risicomanagement voor de professional
Hoe ga je hier nu mee om zonder je camera aan de wilgen te hangen? Het draait om professionaliteit en communicatie.
Ten eerste: wees zichtbaar. Sneaky fotograferen met een telelens vanuit de bosjes wekt argwaan. Als je open en duidelijk met je camera op straat staat, accepteren mensen dat vaak sneller.
Ten tweede: maak contact. Heb je een prachtig portret geschoten van iemand? Loop ernaartoe. Laat de foto zien op het schermpje. Geef een compliment. In negen van de tien gevallen is de persoon gevleid. Geef je visitekaartje af en bied aan de foto digitaal toe te sturen.
Voor commercieel werk is een quitclaim essentieel. Dit is een contract waarin de geportretteerde afstand doet van zijn portretrecht en toestemming geeft voor publicatie. Vroeger was dit een gedoe met papierwerk, maar tegenwoordig zijn er uitstekende apps op je telefoon waarmee je iemand digitaal kunt laten tekenen. Zonder quitclaim is een foto voor stockfotografie of reclamecampagnes waardeloos.
Conclusie
Straatfotografie is niet verboden, maar de tijd van zorgeloos klikken en publiceren is voorbij. De AVG en het portretrecht zijn geen vijanden van de fotograaf, maar kaders waarbinnen je moet werken.
Gebruik je gezond verstand. Fotografeer mensen niet in situaties waarin je zelf ook niet gefotografeerd zou willen worden. Respecteer een nee. En als je twijfelt over een foto: publiceer hem niet. Een goede reputatie duurt jaren om op te bouwen, maar je bent hem kwijt met één verkeerde foto op Instagram. Wees een professional, geen ramptoerist.